Widzenie u sów

Sowy Puszczy Białowieskiej - porównianie oczów (cóż za słowo?) krajowych gatunków sów


Jak polują sowy?

Sowy są drapieżnikami doskonale przystoso-wanymi do aktywności wieczorno-nocnej. W zdobywaniu pokarmu wykorzystują zarówno doskonały wzrok jak i słuch, dzięki którym z wielką precyzją lokalizują swoje ofiary. W zależności od gatunku i środowiska stosują różne techniki polowania, a skład ich pokarmu jest urozmaicony. Ich dieta składa się głównie z drobnych ssaków (norniki, myszy, szczury) i ptaków.
W ciemne, bezksiężycowe noce sowy nie polują wykorzystując wzrok, bowiem zakres czułości ich wzroku ma też ograniczenia. Mogą się tu wspomagać słuchem, zwłaszcza jeżeli dysponują tzw. szlarą, wzmacniającą ten słuch. Szlara, działając jak filtr kierunkowy, jest istotna dla precyzyjnej lokalizacji źródła dźwięku, co potwierdziły eksperymenty z usuwaniem piór szlary i kryzy powodujące osłabienie precyzji lokalizacji ofiar [Campenhausen, Wagner 2006]. Sowy różnią się stopniem wykształcenia szlar, które kierują fale dźwiękowe, zwłaszcza w wyższych częstotliwościach, do otworów usznych, pozwalając na precyzyjną lokalizację ich źródła [Koch, Wagner 2002]. Występowanie wyraźnych szlar i kryz u tych gatunków sów, które mają duże otwory uszne stwierdził Kelso (1940). Gatunki o symetrycznych uszach mają słabiej wykształcone lub brak wyraźnych szlar i kryz (pójdźka, sowa jarzębata, sóweczka, sowa śnieżna). W przypadku polowania przy pomocy słuchu, np. uszatka polując z zasiadki, wykorzysyuje zaledwie kilka metrów od jej miejsca polowania. Natomiast puchacz śnieżny penetruje w locie znaczne obszary w polu słuchu i widzenia.

Sowy polują w warunkach mniej lub bardziej ograniczonej widoczności, kiedy to dla skuteczności polowań wzrasta znaczenie słuchu. Słabe warunki świetlne jakie panują podczas polowania sów ograniczają możliwości wizualnego wykrycia ofiary, określenia jej położenia i kierunku poruszania się. Większość sów stosuje polowanie z wykorzystaniem czatowni (drzewo, słup, budynek czy inne wzniesienia) z których wypatruje lub nasłuchuje ofiar. W biotopach bardziej otwartych lub luźno zadrzewionych kontrolowana może być większa. Wzrok wykorzystuje wiele gatunków, zwłaszcza mające żółte lub pomarańczowe tenczówki oczu. Do nich należą; sowa jarzębata, uszatka, uszatka błotna, sowa śnieżna, pójdźka, puchacz, syczek. W warunkach leśnych w wykrywaniu ofiar z czatowni, większą rolę odgrywa słuch i zazwyczaj pod kontrolą jest mniejsza powierzchnia wokół czatowni (włochatka, puszczyk, puszczyk uralski, sóweczka, puchacz, syczek). Niektóre gatunki stosują różne techniki polowań z wykorzystaniem wzroku i słuchu.

To krótkie omówienie zróżnicowania słuchowych możliwości europejskich gatunków sów pozwala oczekiwać, że płomykówka, włochatka, puszczyki i uszatki, u których doskonały słuch jest kluczowym elementem strategii łowieckiej czerpią szczególne korzyści z cichego lotu. Potwierdzeniem tych możliwości słuchowych jest bardzo wysoka skuteczność łowiecka u typowo nocnych łowców: płomykówki i puszczyków u których eksperymentalnie stwierdzono zdolność precyzyjnej lokalizacji ofiar przy pomocy słuchu w prawie zupełnych ciemnościach [Payne 1971, Norberg 1968, 1970]. Eksperymenty wykazały, że asymetria uszu u płomykówki pozwala również na precyzyjną lokalizację w ciemnościach ofiar będących w ruchu [Hausmann et all. 2008] a także na precyzyjne rozróżnianie jednoczesnych bodźców dźwiękowych z różnych kierunków [Spitzer,Takahashi 2006]. Wybitne zdolności słuchowe puszczyka mszarnego, gatunku o największych rozmiarach szlary, pozwalają temu gatunkowi na chwytanie niewidocznych gryzoni nawet pod 30–50 cm warstwą śniegu [Mikkola 1983, Stefansson 1997, Lynch 2007, Benson 2008].

Nie jest prawdą, że sowy swobodnie latają i polują w nocy za sprawą wzroku. Dotyczy to jedynie księżycowych nocy na obszarze otwartym oraz zmierzchu i świtu. Przykładowo dla płomykówki zbadano, że zdolność jej wzroku mieści się we wskaźniku lamberta 2 x 10^-10. W przypadku człowieka jest to wartość 1,5 x 10^-8. A trzeba tu dodać, że gatunki mające ciemne tęczówki/źrenice posiadają o wiele czulszy wzrok niż gatunki o tęczówkach jasnych. Natomiast niektóre gatunki nie są przystosowane do widzenia dziennego. Przykładowo sóweczka widzi w dzień gorzej niż człowiek. Wzrok dla sów jest ważny ze względów komunikacyjnych. Sowy przemieszczają się stosunkowo szybko, co ukazano w powyższej tabeli. Z naszych badań metodycznych w Puszczy Białowieskiej nad sóweczką w latach 2022-24 wynika, że sóweczka przemieszcza się nad znanymi jej punktami z szybkościa 40-50 km/h.

W odróżnieniu od wielu gatunków ptaków, sowy mają widzenie steroskopowe (obuoczne). I w zasadzie należą do ptaków o widzeniu dziennym i zmierzchowym, co wynika z ich budowy oka. Porównując ich czułość wzroku do jasności (F) obiektywu fotograficznego, to wielkość ich źrenicy decyduje tu o czułości ich wzroku. Do takich "nocnych gatunków" możemy zaliczyć puszczyka, płomykówkę i puszczuka uralskiego, czyli grupy sów puszczykowatych i płomykówkowatych. Pozostałe europejskie gatunki takie jak puchacz, uszatka, włochatka, sóweczka, pójdźka, sowa błotna, sowa jarzębata, puchacz śnieżny, syczek do gatunków o aktywności dziennej, a dokładnie do aktywności zmierzchowej. Widzenie nocne charakteryzujące się czarną tęczówką/źrenicą jest uciążliwe w dzień, bowiem sowy są zmuszone do mrużenia oczu, wpuszczające mniej światła do oka (jak analogicznie przyusłona w aparacie fotograficnym). Mimo że np. puchacz, włochatka i uszatka wykazuje "nocną aktywność" głosową nie oznacza, że poluje nocą za sprawą wzroku. Uszatka może w nocy przemieszczać się w jej środowisku, czyli na obszarach pól, łąk oraz większych polan i wyrębów leśnych. Puchacz w dolinach rzek oraz łąkach. W tych środowiskach, zwłaszcza w pełni, jest stosunkowo dużo światła do przemieszczania się, natomiast za mało do polowania. Wówcza sowy wykorzystyją swój słuch. Sóweczka, na podstawie naszych badań, po zachodzie słońca jest aktywna głosowo i przemieszcza się ponad koronami drzew siadając na skrajach polan leśnych lub wybranych pojedyńczych wysokich drzewach na polanach czy przy drogach. Oczywiście nawet te sowy należące do "nocnych gatunków" nie widzą w zupełnych ciemnościach. Są wpomagane przez ich gatunkową cechę - szlarę wokół oczów skupiającą fale akustyczne.

Pozostałe dwa gatunki puszczyków, uszatki oraz puchacz również mają dobre parametry słuchu i są akustycznymi łowcami, jednak ich osiągnięcia w zakresie wykorzystania słuchu nie jest aż tak spektakularne jak wymienionych wyżej trzech gatunków. Być może uszatka czy puszczyk mają możliwości tak spektakularnych osiągnięć łowieckich jak płomykówka czy włochatka ale dotychczas nie zostały one stwierdzone ani w warunkach terenowych ani eksperymentalnie. Wśród pozostałych europejskich sów są gatunki u których wzrok, a nie słuch, odgrywa kluczową rolę w strategii łowieckiej. Są to gatunki, których aktywność dobowa obejmuję jaśniejsze części doby: sowa jarzębata, pójdźka, sóweczka i sowa śnieżna. Gatunki te mają w swej diecie również ptaki, których dostrzeżenie i schwytanie wymaga dobrego wzroku i znacznie lepszych zdolności awiacyjnych (przyspieszenie lotu, zwrotność). W odróżnieniu od poprzednich trzech gatunków-specjalistów akustycznych te cztery można określić jako „łowcy wizualni".

Podsumowując, w przypadku sów nie ma widzenia w zupełnej ciemności. Jedne gatunki nocą widzą lepiej inne gorzej. Natomiast wykorzystują słuch, który nawet ze słabym wzrokiem stawia je za gatunki o aktywności nocnej, a dokładniej o aktywności zmrokowo-nocnej.

grudzień 2024