Aktualizacja strony; 4.12.2021 - wielkość poniższego pliku mp4 = 7,8 mb

logo ptopp

Polskie Towarzystwo Ochrony Pierwotnej Przyrody
- monitorujemy i chronimy ojczystą przyrodę


Artur Domaszewicz; Zespół Badawczy Polskiego Towarzystwa Ochrony Pierwotnej Przyrody, 17-200 Hajnówka, ul. Białowieska 5A

Wiarygodność w badaniach awifaunistycznych publikowanych w nierecenzowanych czasopismach na przykładzie Puszczy Białowieskiej

Aktualizacja strony; 4.12.2021 - wielkość poniższego pliku mp4 = 17,8 mb

Czy badania awifaunistyczne są nauką?


W tej kwestii jedni uważają, że jest to jedna z dziedzin ornitologii, drudzy, że stwierdzenie ptaków w danym miejscu nie jest już nauką. Oczywiście zależy to od kilku czynników do najważniejszych należą;
■ zakres publikowanego materiału; liczebność, rozmieszczenie, metody badawcze, siedliska i ich wpływ na populację, pokarm i jego wpływ na populację, zakres badań do planów ochrony przyrody itd.
■ publikacja w gazecie, czasopiśmie lokalnym nierecenzowanym, czasopiśmie krajowym ogólnoprzyrodniczym recenzowanym, czasopiśmie specjalistycznym naukowym recenzowanym.
Jakby na tą kwestię spojrzeć, to badania awifaunistyczne mogą być informacyjne (nienaukowe), na granicy naukowych (w zależności od metod zebrania materiałów i jego zakresu) oraz mogą być naukowe jeżeli dotyczą np. konkretnego materiału zebranego metodami naukowymi (które można powtórzyć i porównać z innymi pracami. Tak więc granica jest dosyć zamazana.

Natomiast publikacja pracy (artykułu) w czasopiśmie recenzowanym powinna odpowiadać standartom wydawniczym tj.;
■ Procedury antyplagiatowe - czy czasopismo zamieszcza na swojej stronie internetowej informacje o procedurze postępowania z wykrywaniem, zapobieganiem i informowaniem o plagiacie oraz wykorzystywania w swojej pracy programu antyplagiatowego (sprawdzanie nadesłanych tekstów).
■ DOI - czy czasopismo wdrożyło cyfrowy identyfikator DOI.
■ ORCID - czy czasopismo umożliwia w jakikolwiek sposób wykorzystanie ORCID, czyli cyfrowego identyfikatora naukowca.
■ System zarządzania pracą wydawniczą - czy czasopismo korzysta z systemu zarządzania pracą wydawniczą.

Tak więc decyzja o publikacji danego artykułu przez redaktora naczelnego lub nawet redakcji nie będzie recenzją pracy. Zazwyczaj redakcje zwracają się do zewnętrznych recenzentów mający doświadczenie w danym temacie.

W naszym artykule zacytuje prace które mniej lub więcej mijają się z prawdą dotyczącą rozmieszczenia i liczebności sóweczki, Glaucidium passerinum w Puszczy Białowieskiej, a mianowicie;
► Paweł Białomyzy, Grzegorz Grygoruk, Michał Korniluk, Piotr Świętochowski, Tomasz Tumiel, Marcin Wereszczuk. 2018. Monitoring sóweczki Glaucidium passerinum na wybranych powierzchniach w lasach gospodarczych Puszczy Białowieskiej. Raport WWF. link do raportu
► Adam Bohdan, Marta Rachela Grundland, Michał Kolbusz, Michał Książek, Augustyn Mikos, Jakub Rok. 2017. Puszcza Białowieska - raport z dewastacji. Wyniki społecznej kontroli działalności Lasów Państwowych w Puszczy Białowieskiej w 2017 roku. Raport Greenpeace link do raportu

Czy dane fundacji WWF i Greenpeace dot. sóweczki z Puszczy Białowieskiej są wiarygodne?


mapka-sóweczka mapa-sóweczka link do mapy sóweczka w lasach zagospodarowanych...


Obie mapki zmienione - naniesiono siatkę oddziałów i pododdziałów i pokolorowano na żółto stanowiska sóweczki, natomiast na drugiej (zielonej) naniesiono siatkę oddziałów leśnych - czarne kółka to stanowiska sóweczki

W roku 2020 fundacja WWF opublikowała mapę (zielona mapka wyżej) ze stanowiskami sóweczki w Puszczy Białowieskiej. Natomiast w roku 2018 w publikacji "Puszcza Białowieska - raport z dewastacji. Wyniki społecznej kontroli działalności Lasów Państwowych w Puszczy Białowieskiej w 2017 roku" ukazuje się mapka z której wynika, że n-ctwie Browsk występuje 46 rewirów sóweczki. Ale już dwa lata później tylko 2 rewiry (zielona mapka).

Jak wynika z powyższych mapek jedynie na obszarze Puszczy Ladzkiej (NW n-ctwa Browsk) stan sóweczki jest taki sam. A dodam, że m.in. na tym obszarze prowadziliśmy inwentaryzację sów w latach 1982-1990 oraz 2012-2014. Mimo standartowych metod liczenia sów ze stymulacją, nigdy nie stwierdziliśmy tam sóweczki, podobnie włochatki.

Jako badadacze sów byliśmy zainteresowani "pojawieniem" się na niewielkiej powierzchni (16 km kw.) około 12-13 par sóweczki w typowo zagospodarowanych lasach (bez rezerwatów) n-ctwa Browsk. Nie posiadając materiałów źródłowych nie było możliwości ich weryfikacji. A do czasu ukazania się raportu WWF "Monitoring sóweczki Glaucidium passerinum na wybranych powierzchniach w lasach gospodarczych Puszczy Białowieskiej" gdzie podano dane z powierzchni próbnej obejmującej sporny wycinek Puszczy Białowieskiej.

Powierzchnia "Ladzka" Białomyzego i innych w roku 2021 przebadana przez Stowarzyszenie (PTOPP)


Weryfikacja rozmieszczenia i liczebności sóweczki w Puszczy Ladzkiej (1600 ha)

opracowanie

Z opracowania; Paweł Białomyzy, Grzegorz Grygoruk, Michał Korniluk, Piotr Świętochowski, Tomasz Tumiel, Marcin Wereszczuk. 2018. Monitoring sóweczki Glaucidium passerinum na wybranych powierzchniach w lasach gospodarczych Puszczy Białowieskiej. Raport WWF wynika, że na powierzchni badawczej "Ladzka" gdzie nie była nigdy odnotowana, tak przez Pugacewicza i Domaszewicza. Białomyzy i pozostali, odnotowali tam 10,5-11,5 stanowisk z czego 6 stanowisk z zajętymi dziuplami.

Natomiast Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Białymstoku przekazała nam dane z obszaru powierzchni próbnej - 5 stref ochronnych sóweczki. A dokładnie na powierzchni autorów - "Ladzka"

Dodać tu należy, że opracowanie Białomyzego i innych publikuje raport bez danych, a dokładnie raport bez danych wrażliwych. Mimo moich wielu monitów do autorów i wydawcy (WWF) o przekazanie raportu z danymi dla celów naukowych, są do dzisiaj bez odpowiedzi. W związku z powyższym na tej powierzchni dokonano szczegółowych liczeń sóweczki wg. przyjętych naukowych metod stosując tzw. stymulację głosową, co zaniechali autorzy powyższego opracowania. Nasze proste pytanie - jak autorzy stwierdzili liczebność 11 par lęgowych sóweczki bez stosowania stymulacji głosowej? Z naszego wieloletniego doświadczenia wynika, że sóweczka bardzo sporadycznie odzywa się bez stymulacji i to rzadko przy jednoczesnych rozróżnieniach (np. przeganianie nielęgowych samców).

Z tegorocznych liczeń sóweczki w Puszczy Białowieskiej (2021) na wszystkich punktach stymulacji (ok. 350) oraz na punktach stymulacji w rewirach lęgowych sóweczki ani jedna sóweczka nie odezwała się przed stymulacją, chociaż chętnie odzywały się po pierwszej stymulacji zazwyczaj po minucie. Oczywiście nasze twierdzenia są udokumentowane przy pomocy materiałów filmowych z 3 powierzchni omawianych autorów. Z przebadanych 3 powierzchni prezentujemy 70 materiałów filmowych wykonanych w miejscach występowania sóweczek, które autorzy utajnili. Każdy prezentowany film składa się; -> nasłuch bez stymulacji -> stymulacja -> nasłuch -> stymulacja -> nasłuch. Oczywiście po reakcji sóweczki przerywa się stymulację.Łącznie jest to prawie 6 godzin filmu. Link do naszego artykułu "Weryfikacja liczebności sóweczki w Puszczy Białowieskiej"

Każdy ornitolog wie, że sóweczka nie jest wrażliwa na umiarkowaną penetrację jej terytoriów przez człowieka, w porównaniu z puchaczem, czy orlikiem krzykliwym, więc po co publikacja bez danych? Niech przykładem będzie wieloletnie stanowisko przy zbiegu trybów Orłowskiego i Masiewskiego (oddz. 288D) w BPN. Stanowisko to było odwiedzane i fotografowane przez dziesiątki osób (turystów i fotografów). Była też filmowana dziupla od środka (J. Walencik - "Saga prastarej puszczy"). Mimo to stanowisko przedtrwało.

Metodyka


Zastosowano dwie metody. Liczenia na transekcie, poruszając się samochodami po drogach leśnych/liniach oddziałowych samochodami w okresie największej aktywności sóweczki, czyli 30 minut przed i 60 minut po zachodzie słońca. Druga metoda - pieszo po liniach oddziałowych (czasami bardzo utrudniona - bagna) 2 godziny przed/i godzina po zachodzie słońca. Kontroli uzupełniających wykonano w dzień, po stwierdzeniu, że sóweczka jest aktywna na stanowisku testowym o innej porze. Odnotowano, że trzeci szczyt aktywności przypadający w godzinach południowych, chociaż była też aktywna od godz. 8.00 - 17.00. Ostatnią aktywność sóweczki odnotowano 12 maja, czyli po okresie największej aktywności głosowej. Jest to istotny przyczynek do metodyki liczeń, bowiem liczenia ranne i wieczorne ograniczają poważnie obszar objęty inwentaryzacją. Niżej przedstawiamy dwa filmiki o południowej aktywności sóweczki oraz jej ostatnią aktywność odnotowaną 12 maja.

Zebrany materiał został zamieniony z oryginalnych plików gigabajtowych do megabajtowych (strata niektórych metadanych), co pogorszyło jakość filmu zostawiając nadal dość dobrą jakość dźwięku, który został podniesiony o kilka dB.

Jako że sóweczka jest silnie terytorialna, prowadzono stymulację głosową. W punkcie oddalonym o 500 m - 5-8 minut po 60 sekund głosy sóweczki z przerwami 60 sekund na nasłuch. Glosy z nagrań ustalono na podstawie największej aktywności "testowej" sóweczki. W trakcie pieszych kontroli po liniach oddziałowych/pododdziałowych nagrania stosowano jedynie na punktach stymulacji (co 500 m). Gdy nie odnaleźliśmy słupka oddziałowego, co nie zawsze było możliwe, posługiwaliśmy się GPS. Na koniec dodam, że sóweczka "testowa" na powierzchni "Hajnówka" była sprawdzana kilkakrotnie w celu potwierdzenia aktywności głosowej. W tym okresie była aktywna po stymulacji głosowej prawie zawsze 9/10 przypadków.

Poza powierzchniami badawczymi, prowadziliśmy liczenia transektowe (po drogach leśnych/liniach oddziałowych samochodami) głównie w okresach najwyższej aktywności sóweczki - wschód/zachód słońca (dane są w opracowaniu). Liczenia są prowadzone także na obszarze rezerwatów przyrody, co pominęli cytowani autorzy w swoim opracowaniu.

Jakość i ilość liczeń

mapka-sóweczka

Na powierzchniach próbnych - Ladzka, Szczekotowo i Topiło wykonano 3 liczenia, głównie przy pomocy samochodów. Część liczeń wykonano z marszu. Termin liczeń to 28 luty - 20 maja 2021. W zasadzie liczenia pokrywały całość powierzchni, poza niewielkimi obszarami pow. Ladzka, gdzie nie było dostępu na tereny podmokłe. W szczególności badane były obszary gdzie sóweczka była uprzednio stwierdzona. Tam też dla celów dokumentacyjnych zebrano materiał filmowy, który jest prezentowany niżej.

Wielkość terytorium sóweczki

Tu zwróciliśmy szczególną uwagę, bowiem uważamy, że zawyżona liczebność sóweczki w Puszczy Białowieskiej (i nie tylko) jest spowodowana błędną interpretacją metodyki i wyników obserwacji. Przyjmując, że terytorium sóweczki mieści się w ćwiartce oddziału (500x500 m), to jej liczebność może "wzrosnąć" o 50 - 100%. Z naszych badań dot. wielkości terytorium ustaliliśmy, że obejmuje ona obszar przekraczający oddział (1000x1000 m). Jest to obszar na którym przylatywał ten sam samiec na stymulację głosową. W przypadku stymulacji co kilkadziesiąt metrów, samiec mógł przemieszczać się w linii przekraczającej 1500 m. Tym samym nie będziemy zalecać stymulacji co 500 m, lecz co 1000 m przemiennie, co zapobiegnie kilkakrotnemu notowaniu tych samych ptaków i zwiększy obszar penetracji.

Powierzchnia "Ladzka" - 1600 ha



mapa-sóweczka mapa-sóweczka tabela-sóweczka

Po wykonaniu 3 kontroli nie stwierdzono żadnej sóweczki, mimo, że przeważająca większość kontroli była wykonana przed/po zachodzie słońca. Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Białymstoku przekazała nam z tej powierzchni 6 stanowisk, gdzie utworzono strefy ochronne. Szczególną uwagę zwrócono na miejsca w których sóweczka miała występować. Zamieszczamy niżej 20 udokumentowanych punktów stymulacji. Kliknięcie na kwadrat (miejsce stymulacji) otworzy plik z filmem.


mapa-sóweczka mapa-sóweczka mapa-sóweczka mapa-sóweczka mapa-sóweczka mapa-sóweczka mapa-sóweczka mapa-sóweczka mapa-sóweczka mapa-sóweczka mapa-sóweczka mapa-sóweczka mapa-sóweczka mapa-sóweczka mapa-sóweczka mapa-sóweczka mapa-sóweczka mapa-sóweczka mapa-sóweczka mapa-sóweczka

Co przemawia za i przeciw badaniom sóweczki na pow. Ladzka?


Diagram po lewej stronie przedstawia dynamikę liczebności myszy leśnej i nornicy rudej głównego pokarmu sóweczki poza ptakami (drobne ssaki 40% diety, ptaki 60% diety). Według informacji Instytutu Badania Ssaków PAN w Białowieży w roku 2020 był niski stan liczebności, zaś w roku 2021 odnotowano wysoki stan liczebności myszy leśnej i nornicy rudej w Puszczy Białowieskiej, czyli w trakcie liczeń PTOPP sóweczki na powierzchniach Białomyzego i innych, w tym pow. Ladzka.

W trakcie ukierunkowanych liczeń w roku 2021 na pow. Ladzka poświęciliśmy prawie 80 godzin czynnych obserwacji, z czego ponad 80% poruszając się samochodami. Oznacza to, że liczenia były bardziej efektywne niż przemarsze piesze i rowerowe, bowiem przemieszczanie się pomiędzy punktami stymulacji zajmowały mniej czasu.

Z drugiej strony przeważająca większość czasu poświęconego na liczenia była wykonana w czasie jej dużej aktywności głosowej (godzina przed i godzina po zachodzie słońca. Liczenia dzienne były wykonywane jedynie po stwierdzeniu aktywności sóweczki w innych częściach Puszczy Białowieskiej. Na wszystkich punktach stosowaliśmy stymulację głosową sóweczki. W miejscach jej stanowisk lęgowych stosowaliśmy także stymulację ciągłą (ok. 20-min) przemieszczając się poza rewirem gniazdowym (50 m).

Liczenia były wykonywane przez 2 samochody przy obsadzie 1-4 osób. Na wjazd posiadaliśmy stosowne zezwolenia, identyfikatory lub delegacje upoważniające do badań. O badaniach poinformowaliśmy n-ctwa Browsk, Białowieżę i Hajnówkę oraz Regionalną Dyrekcję Ochrony Środowiska w Białymstoku.

W swoim artykule (Krytyki i oceny. 2009. Dubelt 1) Eugeniusz Pugacewicz omawiał pracę Wesołowskiego i innych (Ptaki Białowieskiego Parku Narodowego. Not. Orn. 2003) poruszając m.in. brak w publikacji nakładu czasu na badania oraz ocenę liczebności sóweczki w BPN odnosząc się do mojego opracowania (Domaszewicz A. 1997. Sóweczka, Glaucidium passerinum w Białowieskim Parku Narodowym - jej siedliskia, rozmieszczenie i liczebność Not. Orn.).

Co więc przemawia na niekorzyść opracowania Białomyzy i inni?

Biorąc pod uwagę nasze doświadczenie w badaniach nad sowami w Puszczy Białowieskiej (od roku 1978 z przerwami), a w szczególności nad sóweczką oraz szczegółowych liczeń, omawianą wyżej metodyką i nakład czasu w okresie największej aktywności samców sóweczki, a także "mysiego" roku, uważamy, że liczenia sóweczki;
► bez stymulacji głosowej,
► w roku ubogim w pokarm,
► bez podania lokalizacji terytoriów (bez gniad),
► w miejscu gdzie nie była nigdy stwierdzona,
wykazujące 10,5 - 11,5 par lęgowych na powierzchni próbnej obejmującej 16 oddziałów leśnych (1600 ha), wg naszej wiedzy jest niemożliwe (sic!). Poza tym nie dajemy wiary aby liczeniami była pokryta całość badanej powierzchni. Północną część powierzchni stanowią tereny podmokłe pokryte licznymi wykrotami i połamanymi świerkami nie do przejścia w dzień nie mówiąc po zachodzie słońca. W obszarach lęgowych sóweczek odnotowaliśmy we wielu miejscach brak zwartych młodych świerków - głównego rekwizytu rewiru lęgowego, jak miały to wykryte przez nas nowe stanowiska, a niektóre stanowiska miały być w drzewostanach liściastych z niewielką domieszką 40-60 letnich świerków. Te zależności badamy mając stare materiały z lat 1980-1995.

Mimo zwracania się do autorów raportu oraz fundacji WWF o udostępnienia danych o sóweczce do celów naukowych, takich danych nie otrzymaliśmy, co uniemożliwiło m.in. powtórzenie liczeń i określenia biotopów lęgowych

Aby potwierdzić lub "zaprzeczyć" naszym tezą, w przyszłym roku (2022) wykonamy pilotażowe liczenia m.in. na pow. Ladzka

Publikacja 16 sierpnia 2021
logo ptopp

© Prawa niezastrzeżone - cytujcie autorów i naszą stronę www.bialowieza.org
    2003-2021 Polskie Towarzystwo Ochrony Pierwotnej Przyrody -